De notaris en de taxateur komen kijken wat Theunis Tiedes Rozema bezit na het overlijden van zijn vrouw. Het is niet veel.

oldelamer old

In 1878 overlijdt Jeltje, de vrouw van Theunis Tiedes Rozema (Teun). Zij is 25 jaar oud en ze zijn nog geen drie jaar getrouwd. Zij runt hun winkeltje aan de grindweg in Oldelamer, hij vaart als beurtschipper. Hun zoontje Andries is nog geen twee jaar oud.

Omdat Teun en Jeltje in gemeenschap van goederen getrouwd zijn, vindt op last van de rechter uit Heerenveen een boedelbeschrijving plaats door notaris Frans Schaafsma en kandidaat-notaris Jan Klaasesz, beiden uit Lemmer. Ook aanwezig zijn Wieger Geert Bosma uit Heerenveen, beëdigd ‘schatter’ (taxateur), en Jan Jans Bos, scheepstimmerman uit Delfstrahuizen en toeziend voogd voor de kleine Andries.

Teun leidt de mannen rond door zijn huis, toont hun alle aanwezige voorwerpen, die daarop elk apart door Bosma op hun waarde worden geschat en vervolgens door (waarschijnlijk) Klaasesz consciëntieus worden genoteerd in een document, dat uiteindelijk in de notariële archieven zal worden bewaard en dat nu, bijna honderdveertig jaar later, een uniek inkijkje geeft in het huis en de levensomstandigheden van mijn overgrootvader.

Het huis blijkt te bestaan uit een winkelruimte, een woonkamer, een zolder, een kelderruimte, een schuur en een stukje grond, met daarop een wit melkschaap en een hok met vijf kippen en een haan. Bosma zal de waarde van het schaap op 20 gulden en die van het pluimvee op ƒ 5,50 stellen, maar eerst gaan de heren naar de woonruimte en de zolder van het huis om daar een inventarisatie te maken van de ‘Meubelen en Huisgeraden'’.

Woonruimte en zolder

Daar zijn ze snel mee klaar. Dit vinden ze er:

  • Bruin geverfde linnenkast met daarop een servies van 6 koppen en schoteltjes en twee vazen (waarde: ƒ 20,-);
  • bruin geverfde klerenkast met daarop staand servies van 6 kopjes en schoteltjes (ƒ 15,-);
  • petroleumlamp (ƒ 1,50);
  • twee witte flessen (80 ct);
  • twee presenteerblaadjes en bekers (samen: 60 ct);
  • een staartstukklok (ƒ 15,-);
  • een spiegel (ƒ 7,-);
  • 12 kopjes en schoteltjes (ƒ 1,30);
  • 4 kannen (80 ct); twee tabakspotten (80 ct);
  • tafel met kleed (ƒ 7,-);
  • gelakte theestoof met koperen ketel (ƒ 1,50);
  • een verlakte ketel en theestoof (ƒ 1,40);
  • een schilderij (30 ct);
  • 9 stoelen (ƒ 8,-);
  • 4 houten stoven (80 ct);
  • sigarenstandaard en inktstel (samen 80 ct);
  • vierkante tafel (ƒ 4,-);
  • blaadje met 6 kopjes en schoteltjes (90 ct);
  • 2 suikerpotten (40 ct);
  • een bed met toebehooren (ƒ 15,-);
  • nog een bed (ƒ 30,-);
  • twee paar bedgordijnen en twee waterpotten (samen ƒ 2,-);
  • een parapluie (ƒ 1,50);
  • een kookkachel (ƒ 7,-);
  • een kolomkachel (ƒ 14,-);
  • een koperen ketel (ƒ 2,80);
  • twee plaatstoven (ƒ 1,20);
  • 12 drinkglazen en een bitterflesch (ƒ 2,- );
  • kinderstoel en wieg (ƒ 3,50);
  • houten turfbak (60 ct);
  • lepels, vorken en messen (samen: ƒ 2,50);
  • grof aardewerk (ƒ 1,80);
  • schrobbers, boenders, dweilen en lederen lappen (te zamen ƒ 1,75);
  • stoffers en een blikje (80 ct);
  • lantaarn (40 ct);
  • zes parapluies (ƒ 6,-);
  • wastobbe (ƒ 1,40);
  • 3 houten emmers (ƒ 3,-);
  • koperen waschketel (ƒ 5,-), en
  • 2 ijzeren potten en pannen (ƒ 2,80).

Bij elkaar opgeteld bedraagt het ‘geheel bedrag Meubelen en Huisgeraden’ ƒ 231,35.

Wat mij opvalt, is de grote hoeveelheid kopjes: dertig in totaal, plus nog wat bekers, het royale assortiment van twaalf glazen, en de aanwezigheid van tien stoelen, waaronder de kinderstoel voor Andries. Kennelijk komt er veel volk over de vloer om er koffie, thee of een glas bitter te drinken.

Het huishouden lijkt niet ingericht op eters. Er is voor een rijksdaalder bestek aanwezig, maar borden en dergelijke ontbreken. Men eet kennelijk rechtstreeks uit de pan.

Merkwaardig is ook de grote hoeveelheid paraplu’s: zeven voor een huishouden van twee volwassenen. Jeltje heeft de zorg voor de winkel en is meestentijds aan huis gebonden; Teun is beurtschipper van beroep en gaat te voet van en naar zijn schip; de kleine Andries kan nog niet met zo’n ding overweg. Twee paraplu’s lijken mij ruim voldoende, of zijn ze een service aan de gasten voor als het niet droog gebleven is?

Erfstukken

Goed, we gaan verder met de rondgang. Welke spullen bevatte bijvoorbeeld de linnenkast? Aan ‘vrouwenlijfdragt’ blijkt er alles bij elkaar voor ƒ 75,- aanwezig te zijn. De kleding wordt helaas niet gepreciseerd. Aan ‘mannenlijfdragt’ is er alles bij elkaar voor ƒ 60,-. Ook met de rubriek ‘Linnen en Katoenen Voorwerpen’ is het gezelschap snel klaar. Er zijn welgeteld slechts zes hemden (ƒ 4,-), 4 lakens (ƒ 3,-), enige slopen en doeken (ƒ 3,50). Totaal: ƒ 10,50.

Wat sieraden en sieraden betreft, is het beter gesteld. Dat komt uit op een totaalbedrag van ƒ 162,30. Zou het kunnen zijn dat Jeltje enkele erfstukken bezat bij een Friese klederdracht? Dit noteerde de kandidaat-notaris aan gouden voorwerpen (‘van den vierden titel’):

  • Een smal oorijzer van 65,5 gram (ƒ 85,-);
  • een groot slot met zijdstukken van 9,5 gram (ƒ 8,50),
  • een slotje met twee streng karolijnen kralen (ƒ 9,-);
  • een paar grote oorknoppen samen 5,5 gram (ƒ 4,90);
  • een paar mutsspelden samen 2 gram (ƒ 1,80);
  • een paar kleine oorknoppen samen 3,5 gram (ƒ 1,20);
  • een smal ringetje van één gram (90 ct).

Het zijn allemaal vrouwensieraden. Aan zilver (‘van den tweede titel’) blijkt er te zijn:

  • een zilveren schaar met ketting en brashaak (ƒ 7,50);
  • een broekketting van 34 gram (ƒ 2,75);
  • een reukdoosje van 30 gram (ƒ 2,40),
  • een knipje van 40 gram (ƒ 3,20);
  • 6 lepeltjes samen 17 gram (ƒ 1,40);
  • een boek met haak (ƒ 2,60) [een bijbel?];
  • een mes (ƒ 3,-);
  • een knipje met tasje (ƒ 3,-);
  • een slotje met koralen (ƒ 1,50);
  • een paar spelden en bellen (90 ct);
  • een flacon met dop (80 ct);
  • boek met zilveren haak (ƒ 2,-);
  • een horloge (ƒ 10,-),
  • nog een horloge (ƒ 5,-);
  • enige boeken (ƒ 2,50).

Voordat we de winkel instappen een tussenstand van het povere bezit van Jeltje en Teun:

  • Meubelen en Huisgeraden: 231,35
  • Lijfdragten 135,-
  • Linnen en Katoenen Voorwerpen 10,50
  • Goud en Zilver en Boeken 162,30
  • Levende Have 25,50
  • Totaal: 564,65

Winkel

Dan de ‘Winkelgoederen en gereedschappen’ geteld en geschat:

  • Houten en ijzeren maten (ƒ 8,-);
  • ijzeren gewichten (ƒ 6,-);
  • koperen gewichten (ƒ 2,-);
  • koperen schalen met evenaar en gewigten (ƒ 6,-);
  • ijzeren evenaar en houten schalen (ƒ 2,-);
  • blikken en tinnen maten (ƒ 4,-);
  • twee blikken trommels (60 ct);
  • koperen strijkijzer (ƒ 2,50);
  • petroleum toestel met ketel (ƒ 1,75);
  • vaatje met zout (ƒ 1,20);
  • kalkblauw (80 ct);
  • een onbekende hoeveelheid jenever (ƒ 15,-);
  • brandewijn (ƒ 17,-),
  • een vat met siroop (ƒ 10,- );
  • een vat met azijn (ƒ 2,50);
  • 3 blikken petroleumbussen met petroleum (ƒ 4,- );
  • twee stenen kruiken met verfolie (ƒ 2,-);
  • een zak met zout (ƒ 2,50);
  • raapolie (ƒ 3,20);
  • stenen kruiken (80 ct);
  • gordijnen (40 ct);
  • meel en gortbak (ƒ 4,-);
  • blikkenbus met koffijboonen (ƒ 7,-);
  • een vaatje met zeep (ƒ 1,-);
  • acht winkelvaatjes (ƒ 2,50);
  • twee blikken bussen (50 ct);
  • koffiemolen (ƒ 1,20);
  • 10 meelzakken (ƒ 1,80);
  • 12 hectoliter haver (ƒ 48,-);
  • 35 kilo tabak (ƒ 26,-);
  • 10 kilo thee (ƒ 24,-);
  • 7,5 kilo kandij (ƒ 5,80);
  • sago en blaauwsel (90 ct);
  • 36 tonnen met zwartsel (ƒ 4,-);
  • enige lege zakken (ƒ 20,-);
  • stenen kruiken (ƒ 5,-);
  • 20 kilo suiker (ƒ 10,-);
  • 25 kilo cichorei (ƒ 8,-);
  • 12,5 kilo gedroogd spek (ƒ 8,-);
  • 2 paar schaatsen en hengelstokken (samen ƒ 4,-);
  • 6 rollen behangselpapier (ƒ 2,40);
  • 1 hectoliter bonen (ƒ 11,-);
  • 0,5 hectoliter bonen (ƒ 7,-);
  • 1 hectoliter gerst (ƒ 6,-);
  • 1 hectoliter groene erwten (ƒ 12,- );
  • 50 kilo meel (ƒ 8,-);
  • dweilen (ƒ 4,-);
  • wit breigaren (ƒ 3,-);
  • enige koeken (ƒ 8,-);
  • 20 kistjes met sigaren (ƒ 23,-).

Kelder

In de kelder bevindt zich het volgende:

  • 20 flessen wijn (ƒ 9,50);
  • 12 flessen bessensap (ƒ 3,-);
  • frambozen (ƒ 2,25);
  • borden en schalen (samen ƒ 2,50);
  • enige kommen (80 ct);
  • koekenpan (60 ct);
  • enig aardewerk (80 ct);
  • enige rommel (50 ct).

Schuur

In de schuur:

  • 2 kruiwagens (ƒ 16,-);
  • een slede (ƒ 3,-);
  • bezems, olievaten en stellingen (samen ƒ 10,-);
  • tuingereedschap (ƒ 1,50);
  • een partijtje turf (ƒ 30);
  • 2 petroleumvaten (samen ƒ 3,-);
  • 1 watervat (ƒ 2,-);
  • 0,5 hectoliter grove erwten (ƒ 5,50);
  • 1 korf aardappelen (ƒ 1,25);
  • 37,5 kilo zout (ƒ 3,-);
  • 25 liter gort (ƒ 3,50);
  • 80 liter bruine bonen (ƒ 12,-);
  • 100 kilo meel (ƒ 16,-);
  • 2 kilo thee (ƒ 4,40);
  • 10 kilo kandij (ƒ 8,-);
  • 9 kilo suiker (ƒ 5,40);
  • 19 kilo rijst (ƒ 3,50);
  • een partijtje vijgen en appelen (samen ƒ 2,-);
  • 1 hectoliter gerst (ƒ 6,-);
  • 30 liter groene erwten (ƒ 3,60);
  • een partijtje stijfsel en sago (samen ƒ 1,30);
  • 10 kilo cichorei (ƒ 1,40);
  • 29 kilo stroop (ƒ 4,70);
  • 22,5 kilo zeep (ƒ 6,50);
  • 2 lege vaten (50 ct); zaaigoed (ƒ 3,-).

Het ‘geheel bedrag Winkelgoederen en gereedschappen’ bedraagt ƒ 537,-, terwijl Teun op dat moment ƒ 107,- aan contanten in zijn bezit heeft.

Snikschip

snikschip

En dan ligt er nog afgemeerd in de Tjonge ‘De kleine Johannes’, een overdekt snikschip, waarvan Teun de eigenaar is. Hij vaart daarmee ‘in de vaste beurt tusschen Oldelamer en Sneek vice versa’. Om het schip te kunnen kopen, heeft Theunis geld geleend bij zijn schoonvader Andries van Fleeren, tegen een rente van 4 procent per jaar. De laatste betaling is gedaan op 15 februari en de schuld bedraagt op dit moment ƒ 900,-.

De heren hoeven het schip niet te zien. Een meetbrief, in het bezit van Teun en afgegeven op 5 mei 1874 te Delfstrahuizen, is voldoende. Volgens de meetbrief heeft het schip een lengte van 7,30 m, een breedte van 1,85 m, een diepte van 0,90 m en daarmee een tonnage van 12. Waarde van het schip, inclusief inventaris, ƒ 950,-, zo beslist de schatter - en daarmee is zijn werk gedaan.

Pofklanten

Wat resteert, zijn de kasboeken; van wie krijgt Teun nog geld en aan wie moet hij nog betalen? Hij somt een lange reeks pofklanten op. Alle namen worden genoteerd. Ze zijn samen Teun ƒ 1379,15 schuldig. Dan is er nog de categorie van de hopeloze gevallen; geld waarnaar Teun wel kan fluiten. De namen van deze klanten worden volledigheidshalve genoteerd, ‘voor memorie’, aldus de notaris. Het betreft hier voornamelijk de levering van lijnkoeken, aardappelen, kruidenierswaren en vrachtlonen. Het gaat om een bedrag van ƒ 82,15 ½. Totaal bedrag schuldvorderingen zodoende ƒ 1461,30 ½. Ter vergelijking: het totale bezit van Teun bedraagt ƒ 564,65!

Naast dit geld verwacht Teun Rozema nog wat geld uit de nalatenschap van zijn schoonmoeder Trijntje Meines Bos, die op 12 juni 1875 overleed. Zij liet vijf kinderen na. Teun mag daarom rekenen op een tiende deel van de gemeenschappelijke boedel, maar veel zal dat niet zijn. Zijn schoonvader Andries van Fleeren verdient als meestertimmerman en molenmaker een goede boterham, maar bezit geen onroerend goed of effecten. Van de boedel is nog geen inventaris opgemaakt, en daarom is nog niet bekend hoeveel de kinderen zullen erven.

Er zijn evenwel heel wat leveranciers en ook een schoonvader die nog geld van Teun krijgen. Onder hen de weduwe Douwe Egberts en Zonen te Joure voor een geleverde partij ‘koffijboonen’ ten bedrage van ƒ 171,53. Verder heeft Teun nog een schuld van ƒ 900,- aan zijn schoonvader, die hem het geld voor de aankoop van het schip ‘De Kleine Johannes’ heeft geleend.

Daarnaast moet er nog drie weken huur betaald worden: ƒ 6,-, en wacht Teuns halfbroer Koop Mast, schippersknecht op ‘De Kleine Johannes’ sinds 2 februari op zijn loon. Het bedrag is inmiddels opgelopen tot ƒ 88,-. Koop moet op zijn beurt nog ƒ 90,- betalen aan Teun wegens geleverde goederen. Teun heeft hem kennelijk in natura uitbetaald.

Vorderingen?

Geheel Bedrag van den Nadeelige Staat: ƒ 3504,00 ½. Als de kandidaat-notaris dit uitgerekend heeft, is het inmiddels tegen zessen gelopen. Zijn er wellicht nog vorderingen op de kleine Andries, vraagt hij ten slotte aan vader Teun en aan toeziend voogd Jan Jans Bos. Beiden antwoorden niets van hem te vorderen te hebben ‘dan de dood- en begrafeniskosten van zijne overledene moeder, ten bedrage van ƒ 30,-’. Ook dat wordt genoteerd, waarna het document wordt voorgelezen en ondertekend door alle betrokkenen.

Het is al donker als Harmen Belt op de bok van de koets klimt, de teugels ter hand neemt en de koets met de heren Klaasesz en Schaafsma over de Grindweg stuurt, richting Lemmer.